Wim Heistek
Vorig jaar kon u in deel 1 van bijzondere oorlogsdossiers lezen over de lotgevallen van Leo Heijstek in de Tweede Wereldoorlog. Hierna kwam ik nog een paar soortgelijke dossiers tegen en had ik de bedoeling deze in één publicatie samen te vatten. Maar dan bleek een bepaald dossier zoveel documenten en informatie te bevatten dat ik besloot er toch maar een apart artikel aan te wijden.
Het gaat om Hendricus Johannes Hijstek, geboren in Koog aan de Zaan op 2 december 1922, zoon van Karel Joseph Hijstek en Hillegondis Grol.
Van Hendricus wist ik slechts dat hij op 13 april 1945 was overleden in Klosterneuburg (Oostenrijk) en ook daar was begraven. Maar hoe kwam hij in Oostenrijk terecht en hoe was hij daar overleden? Daarover gaf het dossier uitsluitsel.
Zijn ouders waren in 1937 gescheiden en zijn moeder hertrouwde met Wilhelmus Johannes Kool. Op 18 december 1944 verhuisden moeder, stiefvader, broer Johannes Gerardus en Hendricus naar de Ibisstraat in Haarlemmermeer. De winter van 1944-1945 was uitermate koud en door vooral de oorlogsomstandigheden was er nauwelijks voedsel te krijgen, niet voor niets ging deze winter de geschiedenisboeken in als de hongerwinter. Veel mensen gingen naar boeren en tuinders om te proberen voedsel voor thuis te krijgen of te kopen en hoogstwaarschijnlijk was Hendricus hiervoor op weg. Maar hij kwam nooit meer thuis, hij werd bij een razzia opgepakt. Dit bleek bij het antwoord dat zijn moeder in mei 1956 gaf op een vraag van de Oorlogsgravenstichting.
Uit een latere brief van moeder bleek dat hij op transport was gesteld naar Duitsland, dat er onderweg pogingen tot sabotage werden gedaan, dat er vluchtpogingen waren maar ook dat hij uiteindelijk toch weer was gepakt en op transport gezet naar Wenen in het al in 1938 door de Duitsers bezette Oostenrijk. Hij werd gevangengezet maar ook redelijk snel weer vrijgelaten in een tijd dat de Russen Oostenrijk waren binnengevallen om de Duitsers te verslaan. Wat precies is voorgevallen is niet bekend maar moeder was heel duidelijk:
Hoewel de Sterbeurkunde vermeldt dat het plaatsvond op 13 april 1946, was het toch echt 1945 om 11.00 uur dat hij werd neergeschoten in of bij de Meynertgasse 3 in Klosterneuburg. Deze straat ziet er nu uit als een heel gewone straat met vrijstaande huizen. Heel bijzonder dat zich op nummer 46 in diezelfde straat het Friedhof Klosterneuburg bevindt waar Hendricus is begraven. En misschien even zo bijzonder, daartegenover ligt de Russische militaire begraafplaats.
Hendricus ligt begraven in een gemeenschappelijk graf hetgeen kon worden ontleend aan een brief van de gemeente Klosterneuburg aan de Oorlogsgravenstichting: “In antwoord op uw schrijven van 5 april 1956 deel ik u mede dat de overledene samen drie andere kameraden werd begraven. Of in Klosterneuburg nog een Nederlander bij de oorlogshandelingen om het leven kwam kon niet gevonden worden.”
Dit moet welhaast een gewoon graf zijn geweest want op 3 mei 1956ontving de familie een brief van de Oorlogsgravenstichting met de eerdergenoemde vragenlijst. Deze stichting zocht uit of het een werkelijk oorlogsslachtoffer betrof waarbij één der criteria was dat de betrokkene door terreur in het buitenland, i.c. Duitsland, was toen deze overleed en dus onvrijwillig daar verblijf hield.
Bij het antwoord schreef moeder nog een brief:
“Mijn enige hoop is dat ik het graf kan bezoeken. Daar mijn man ook was opgepakt en een bombardement had meegemaakt in Duitsland hadden we geen moed om er eerder over te denken ook omdat mijn zoon in de Russische zone lag. Nu was het plan om te gaan kijken als de kosten niet te hoog zijn, dat zijn we alle dagen aan het uitrekenen”.
Even een kleine toevoeging: Weliswaar was Oostenrijk in 1945 weer een zelfstandige staat, maar bleef het, evenals Duitsland, nog tien jaar bezet door de Verenigde Staten, Rusland, Groot-Brittannië en Frankrijk, die ieder een eigen zone voor hun rekening namen en waarbij Klosterneuburg inderdaad in de Russische zone lag.
In een andere vragenlijst van de Oorlogsgravenstichting vermeldde moeder een paar opmerkelijk feiten. Zo blijkt de steen op het graf geplaatst te zijn door ene Familie Hanneman uit Wenen en werd het graf onderhouden door Fräulein Ingeborg Rottler wonende in de Meynertgasse 3, inderdaad het adres waarvan vermeld stond dat Hendricus daar was overleden. Moeder schreef ook nog op deze vragenlijst:
“Fam. Hanneman bericht gestuurd als hij naar Wien ging, Mevrouw naar het graf wou kijken of het werd onderhouden. Bericht teruggekregen wel verzorgd maar geen kruisje, toen op eigen verzoek een steen geplaatst dat had de familie graag voor Nederlander over”
Waarschijnlijk was het onderhoud door Ingeborg Rottler al eerder gestopt, want op 15 mei 1956 een brief van de gemeente Klosterneuburg aan de Oorlogsgravenstichting:
“Als bijlage zend ik U een schets over de plaats van het graf en een foto van de hoofdingang van het kerkhof Klosterneuburg Obere Stadt. Het graf van Hendricus Johannes Hijstek wordt door de gemeentelijke tuinman van het kerkhof onderhouden en is voorzien van een grafsteen. Het opschrift van de grafsteen luidt Hendricus Johannes, dat zijn de beide voornamen van de overledene”.
Ondanks het uitvoerige dossier zijn er toch wat twijfels over de laatste rustplaats van Hendricus. Zo had de Oorlogsgravenstichting op 11 juni 1956 een persoonlijk gesprek met de moeder en lezen we daarvan in het verslag:
“Op 11/6/56 bezoek aan Mevrouw H. Kool-Grol inzake het graf van H.J. Hijstek, begraven in Oostenrijk, wat betreft overbrenging van het stoffelijk overschot naar het ereveld. Zij kon niet onmiddellijk een beslissing nemen, doch zou begin volgende week bericht sturen.”
Het antwoord kwam al op 14 juni 1956:
“Hierbij laat ik U weten dat wij hebben besloten het graf van Hendrikus Johannes Hijstek maar moet blijven zoals het nu is”
En dan is er in het dossier een brief van 25 oktober 1956 van een begrafenisonderneming in Klosterneuburg aan de Oorlogsgravenstichting in Den Haag:
“Door de administratie van de begraafplaats werden wij in kennis gesteld, dat het op het Klosterburger-Oberen Stadt kerkhof in gemeenschappelijk graf III – 5 – 26 begraven Nederlandse oorlogsslachtoffer Hendricus Johannes Hijstek zal worden opgegraven en overgebracht naar Salzburg. Wij veroorloven ons U te vragen voor wanneer dit is gepland en of u wellicht van onze diensten gebruik wil maken”
Inderdaad is er op de gemeentelijke begraafplaats in Salzburg een Nederlands Ereveld met 89 graven van Nederlanders die in Oostenrijk en Tsjecho-Slowakije zijn omgekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Echter op de website van de Oorlogsgravenstichting is nog steeds vermeld dat Hendricus Johannes Hijstek in Klosterneuburg ligt begraven in graf III-5-26.