Vertaal/Translate/Select your language

Vinaora Visitors Counter

487825
Vandaag
Gisteren
Deze week
Vorige week
Deze maand
Vorige maand
Alles
168
399
4835
22991
16561
17550
487825

Your IP: 54.224.111.99
2018-07-21 07:55

Eddy Heijstek; van voormalig Nederlands Indië tot Nederland, deel 1

 

Januari 1899. Door de lommerrijke lanen van Soerakarta in het vroegere Nederlands Indië is Antonie Heijstek op weg naar de ambtenarij om aangifte te gaan doen van de geboorte van zijn tweede zoon die zij Eddy hebben genoemd.

Antonie, hij is officier bij het KNIL, geniet van de ochtend. Aan de hoge temperatuur, vrijwel dagelijks rond de dertig graden is hij gewend  geraakt. Het is niet de tijd van de moesson, tropische regenbuien zijn niet te verwachten. Hij wordt gepasseerd door een kar die door twee karbouwen wordt getrokken. Mannen met een pikolan (draagstok) over een smalle schouder lopen op een drafje door de straat en zijn op weg naar de pasar. Uit een binnentuin van de kraton waar de sultan woont, klinkt het verdragende geluid van een gamelan. Een zoete rook afkomstig van kreteksigaretten prikkelt zijn neus. Antonie die 29 jaar geleden in Rotterdam is geboren en bijna vier jaar geleden hier in de stad met Hermine Raaff trouwde heeft het naar zijn zin. Hier voelt hij zich thuis.

Klik hier voor een sfeervolle film over Surakarta aan het begin van de 20e eeuw.

 

 

Tempo Doeloe

Voor een kind is het Indische leven overweldigend. Dat ervaart ook Eddy. Hij ziet hoe de mensen wonen en werken. Anders dan hij van huis uit is gewend. Mannen werken op de sawa’s, op de theeplantages of verdienen een schamel inkomen op de uitgestrekte velden met tabaksplanten. Vrouwen zitten op de waranda van hun huisje in de schaduw te batikken. Anderen splijten bamboestokken. Rondom lopen kinderen met dikke rijstbuikjes.

Hij speelt met zowel Europese als met Indische kinderen in nabije kampongs. Als het ’s middag erg heet wordt zoekt hij op een plein een koel plekje onder de grote waringinboom met de afhangende luchtwortels of gaat met vriendjes badderen in de kali die voorbij stroomt. Wat verderop in de rivier zitten karbouwenjongetjes bij hun dieren. Op het onderwater staande rijstveld daarnaast staan vrouwen gebukt en planten pas gekweekte sprietjes in de modder. Het moet de rijstoogst worden voor over een paar maanden. Alles bij elkaar zijn het dankbare herinneringen. Bijvoorbeeld de kenmerkende geurvan de doerian vrucht of die van  fermenterende garnalen, de grondstof voor trassi.

Zoals hij later als arts zijn patiënten zou bekijken. Kijkt Eddy op een dag naar een vrouw uit de kampong. Zij heeft zachte ogen maar ook een onsmakelijke rode mond vanwege het sirih pruimen. Een aantal van haar zwart geworden tanden zijn uitgevallen. Het zijn monden die hij zo vaak ziet dat hij er gewend aan is geraakt en neemt er geen aanstoot aan.

 

 

Veel van zijn vriendjes gaan niet naar school. Voor blanke kinderen zijn er Nederlandstalige scholen en leerkrachten die dezelfde lessen verzorgen als die in Nederland worden gegeven. Zo leert hij dat “de Rijn bij Lobith ons land binnenstroomt”. Het zegt hem weinig. Wat hij met die kennis aan moet vraagt hij zich af. Gelukkig voor hem zijn de lessen van de verschillende opvolgende scholen zo waardevol dat een universitaire opleiding voor hem tot de mogelijkheden behoort.

 

Militair arts

Hoewel opgegroeid op het eiland Java, studeert Eddy Heijstek medicijnen aan de Rijksuniversiteit in Leiden waar hij in 1925 afstudeert.

 

In 1924 is zijn vader Antonie op 54 jarige leeftijd overleden in Weltevreden, een voorstad van Batavia. Antonie Heijstek was toen in rang opgeklommen tot overste (Luitenant-kolonel) bij het KNIL.

 

 

Werken als militair heeft Eddy Heijstek van huis uit meegekregen. In april van het jaar 1926 keert hij terug naar Nederlands Indië in de functie van officier van gezondheid 2e klasse van het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL). Met veel genoegen verricht hij zijn werk maar ook kan hij intens genieten van het dagelijkse leven. Zoals van de lokale vrouwen die in bruin getinte sarongs langs de straten zitten. Altijd op hetzelfde plekje waar ze met verse waren hapjes bakken of stomen met niet meer dan een eenvoudig houtskoolvuurtje en een paar pannetjes. Ieder met een eigen specialiteit zoal soto ayams, nasi gudeng nangka, saté gambing of pisang goreng. En allemaal even smakelijk.

 

Verliefd, verloofd, getrouwd

In het jaar dat hij in zijn geboorteland terugkomt trouwt hij met Gertrud Josephine “Phien” Boos. Een jongedochter van toen 25 jaar die geboren was in Schonnebeck in Duitsland. Samen krijgen zij twee dochters, Ingeborg Lydia [1931, Soerabaja] en Helga Vera [1938, Magelang].

 

 

Op zijn spaarzame vrije dagen trekt Eddy er graag op uit. Met een diepe bewondering bekijkt hij dan het sawa landschap op de heuvelhellingen nabij de stad met een nagenoeg oneindige schakering aan groentinten. Met ongeloof bekijkt hij het grillige netwerk aan sawa dijkjes dat van het landschap een soort van Tiffany glaskunstwerk weet te maken.

 

Bataks

Als jonge officier wordt Eddy in de Bataklanden van Sumatra gestationeerd. Op deze post doet hij vele bevallingen. Naast zijn primaire verantwoordelijkheid om te zorgen voor de gezondheid van het militaire personeel en hun gezinnen, voelt dokter Heijstek ook veel betrokkenheid bij de gezondheid van de lokale bevolking. De dorpjes waar deze mensen idyllisch wonen liggen als eilanden in een smaragd groen landschap vele kilometers uit elkaar. Goede wegen en auto’s ontbreken. Te paard verplaatst hij zich over soms smalle ravijnweggetjes van dorp naar dorp. Onderweg ervaart hij een intense rust. Vooral van de ochtenden kan hij genieten. Zeker op de dagen dat in de vroege uren een dunne nevel de rijstterrassen bedekt. Om sprakeloos van te worden. De middagen zijn anders. De temperatuur is hoger. Karbouwen die in de ochtend op de sawa’s hebben gewerkt rollen zich dan behaaglijk om in een modderpoel of schurken aan tegen de oevers van een koele kali.

 

 

Tijdens zijn werk stelt de dokter vast dat complicaties tijdens een zwangerschap niet zelden fatale gevolgen hebben voor zowel de vrouwen als de baby’s. Daar ligt een uitdaging voor hem, zo redeneerde Eddy. Omdat kennis bij de plaatselijke bevolking ontbreekt en veel van zijn tijd aan reizen verloren gaat, stelt Eddy aan een Batak stamhoofd voor om diens dochter op te leiden tot vroedvrouw en daarnaast enige andere vrouwen tot verloskundige. Als het stamhoofd daarmee instemt beseft Eddy Heijstek dat het hem aan een menselijk geraamte ontbreekt dat hij nodig heeft voor zijn anatomische lessen. Het stamhoofd lost het probleem op door het skelet van zijn eigen vader op te graven! De goede lessen en instructies resulteren in een opzienbarende afname van sterfgevallen onder de zwangere vrouwen.

 

Soerabaja

Als dokter Eddy Heijstek met zijn gezin Sumatra moet verlaten vanwege een overplaatsing naar Soerabaja op Oost-Java, krijgen allen van het stamhoofd als blijk van erkenning en waardering een bestek van puur goud. Een waardevol cadeau dat door zijn gewicht onhandig was bij het gebruik. Toch wel met weemoed neemt het gezin afscheid van Sumatra.

 

Omdat het in het belang is van de Indische bevolking en onder strikte voorwaarde dat het de militaire plicht van de arts niet in de weg staat, is het in die tijd aan Officieren van Gezondheid toegestaan een particuliere praktijk te openen.

Eddy onderkent de behoefte van de plaatselijke bevolking en bouwt in Soerabaja een grote praktijk op.

In fe­bruari 1934 wordt hij daar tot officier van gezondheid 1e klasse bevorderd. Wegens een onafgebroken diensttijd van acht jaar krijgt hij in april van dat jaar een Europees verlof van tien maanden toegekend.

 

Omdat het voor militairen niet zeker is waar zij na terugkomst zullen worden gestationeerd, biedt hij in Soerabaja zijn meubilair voor een openbare verkoping aan.

 

Aangekomen in Europa reist dokter Heijstek door naar het Oostenrijkse Wenen om daar aan de specialisatie-opleiding otolaryngologie deel te nemen.

 

Na zijn verlof keert hij met het ms Marnix van Aldegonde terug in het Nederlandsch Indië en wordt hij als neus-keel-oor-arts geplaatst te Magelang in Midden-Java onder de rook van de Merabu vulkaan. Ook hier bouwt hij een grote praktijk op. Op sommige dagen is de toeloop aan patiënten zo groot dat een politieagent het verkeer voor zijn huis moet regelen. Niet zelden trekken mannen die voor een consult langskomen hun beste jasje aan en knopen een schone blangkon om het hoofd en tonen daarmee hun respect aan de dokter.

 

 

Het leven is goed voor de familie Heijstek. Door zijn werk als geneesheer onderhoudt Eddy goede contacten met de plaatselijke bevolking. Uitnodigingen om bijvoorbeeld een wajanguitvoering met gamelanmuziek bij te wonen slaat hij zelden af.

 

Hier in Magelang blijft hij werken tot het uitbreken van de oorlog met Japan.

 

Krijgsgevangen

De veranderende wereld ontgaat Eddy niet. In Europa woedt de Tweede Wereldoorlog. Ook in Azië is het verre van rustig. Op de 8e december 1941 verklaart Nederland de oorlog aan Japan. In de maanden die volgen wordt door de vijandige troepen het ene na het andere deel van Nederlands Indië ingenomen. Op 8 maart capituleert het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger en begint de Japanse bezetting van Nederlands-Indië

 

Zoals 41.000 anderen, wordt ook Eddy Heijstek met zijn gezin door de Japanners in een van de vele krijgsgevangenkampen opgesloten. Zij komen in het kamp Ambarawa terecht waar Phien in de keuken komt te werken en waar zij veel waardering voor ontvangt als zij in staat blijkt van een karig rantsoen toch een smakelijke maaltijd te bereiden.

 

Hoewel op die datum het grootste gedeelte van de Archipel nog door de Japanners wordt bezet, capituleert het Japanse leger in augustus 1945. De rust die Eddy zo in het mooie land wenste, keert helaas niet meer terug. Het Indië uit zijn jeugd en jonge jaren bestond niet meer. Nederlands Indië was Indonesië geworden.

 

In december van 1945 wordt Heystek bevorderd tot majoor bij het KNIL.

Kort daarop, het is dan januari 1946, wordt hij belast met de zeer moeilijke functie van chef van het grootste mili­taire Hospitaal in Nederlandsch Indië te Welte­vreden.

Lang kan hij die functie niet uitoefenen. Op 17 juli 1947 wordt hij opnieuw bevorderd, nu tot Overste, dezelfde rang die ook zijn vader bereikte. Nog diezelfde maand wordt hij voor recuperatie naar Nederland geëvacueerd. Eenmaal in Nederland verzoekt Eddy Heijstek om ontslag uit het leger dat zelf in december 1952 ophoudt te bestaan.

 

 

Wordt vervolgd.

 

Plaats reactie


Beveiligingscode
Vernieuwen