Vertaal/Translate/Select your language

Vinaora Visitors Counter

895836
Vandaag
Gisteren
Deze week
Vorige week
Deze maand
Vorige maand
Alles
243
555
3316
435105
5513
17901
895836

Your IP: 3.236.8.46
2020-07-10 08:55

De oorsprong van onze geslachtsnaam

 

Over valkuilen bij het naamonderzoek en waar de wens de vader van de gedachten is

 

Genealogie en nieuwsgierigheid blijken onlosmakelijk aan elkaar verbonden te zijn. Enerzijds houden we ons bezig met het complementeren van onze familiestamboom en proberen te achterhalen waar onze voorouders hebben gewoond en hoe zij hun leven hadden ingericht, anderzijds willen we graag weten waar de oorsprong ligt van de naam Heijstek. We hebben het dan over Naamkunde, de wetenschap die zich bezighoudt met onderzoek naar eigennamen.

 

Zou onze naam Brouwer of Mosselman (refereert aan een beroep) zijn geweest, Van Aken of Vancrayelynghe (duidt op een plaats waarvan afkomstig), Harmsen (geeft de patroniem weer) of Annaars (metroniem) dan wel Van den Berg of Van Dam (streek van herkomst) dan had de verklaring van onze geslachtsnaam voor de hand gelegen en zou nader onderzoek overbodig zijn geweest. Echter we heten Heijstek.

 

In de voorbije jaren is er geregeld onderzoek gedaan als wel gefilosofeerd over de oorsprong van onze familienaam. Wat zijn we daarbij tegengekomen en weten we nu de herkomst?

 

Wat is een familienaam?

Het is de naam die gedragen wordt door leden van een zelfde familie. Ook wordt er wel gesproken over Geslachtsnaam of Achternaam. Bij het groeperen van een familie zal men zich niet moeten laten beïnvloeden door vele verschillende schrijfwijzen. Vaak ontstaan door modernisering van een taal, verschrijvingen in ambtelijke documenten of het niet kennen van een bepaalde lettercombinaties in andere landen dan dat van oorsprong. In documenten is de naam Heijstek ook tegengekomen in de spelling Hijstek, Hystek, Heistek, Heystek, Heijstecq, Heysteck, Heijsteck en Heijstexck. Meer varianten zijn denkbaar.

 

Genealogen onder ons weten dat reeds in vroegere tijden vele personen zich konden onderscheiden door een familienaam of een toenaam. In families waarin nog geen achternaam werd gevoerd maakte men gebruik van een patroniem zodat men personen met dezelfde voornaam kon onderscheiden. Denk aan Lijsbeth Meeuwisse, Geertrui Meeuwisse, Lodewijk Meeuwisse, Heimen Meeuwisse, die allen kinderen zijn van Meeuwis Lodewijks Heijstek.

Ook kwam het voor dat de geslachtsnaam van de moeder of de grootvader van moederszijde werd aangenomen. In dat geval is er sprake van een metroniem.

 

Soorten familienamen

Gekozen toenamen geven soms informatie over de oorsprong van de naam. Woonde een familie op een dijk, dan werd vaak voor de familienaam Van Dijk gekozen. In dat geval spreken we over een naam gerelateerd aan een plaats of streek van herkomst. Soms werd ook de naam van een landgoed of van een belangrijk huis en herberg gekozen. Voorbeelden hiervan zijn Rechteren en Bierhof.

Kenmerken van personen werden ook aangewend om er een geslachtsnaam aan te verbinden. De naam De Wilde is meteen duidelijk net zoals voor de familie Scheele. Hetzelfde geldt voor beroepen; voorbeelden zijn Kaaijsteker of Baggermans. Blijkbaar zonder schroom werden lichamelijke tekortkomingen gebruikt om er een familienaam van de maken. Zoals Van Boggel, Cleijne, Crombeen en Blinde.

 

Familienamen verplicht

Nu nog leeft bij velen de gedachten dat Napoleon het voeren van een familienaam in Nederland heeft bepaald. Voor een deel is dat waar omdat hij de Burgerlijke Stand invoerde waarin familienamen werden vastgelegd. Achteraf bleek het een administratie te zijn die werd opgezet om belastingen te kunnen vorderen op inwoners.

 

Napoleon bepaalde bij keizerlijk discreet dat net als in Frankrijk ook de inwoners van Nederland ieder een geslachtsnaam moest aannemen. Vaak werd dat niet bijster serieus genomen en koos men voor tot de verbeelding sprekende namen. Denk maar aan Sint Nicolaas, Naaktgeboren of Bloothooft. Weer anderen kozen voor naam verbonden aan een vooraanstaande functie zoals Gildemeester en Advocaat. Na het vertrek van Napoleon uit de Nederlanden kwam koning Willem I in 1825 met een Koninklijk Besluit en werden de Nederlandse inwoners onder strafbedreiging bevolen een geslachtsnaam aan te nemen.

Tot zover een stukje geschiedenis over het ontstaan van familienamen.

Onderzoek naar de naam Heijstek

Het ligt voor de hand dat is begonnen met een kijkje op de website van het Meertens Instituut, een gezaghebbende instelling dat vanuit een wetenschappelijk perspectief naar geslachtsnamen kijkt en deze in groepen indeelt. Zij onderhouden een database waarin 320.000 verschillende namen voorkomen. Zie https://www.meertens.knaw.nl/nfb/. De site geeft bijvoorbeeld aan dat de namen Heijstek en Heystek 843 keer in Nederland voorkomen en de naam Heistek 171 keer.

In het kader van het naamoorsprongonderzoek is het interessant op de site te lezen dat onze familienaam door de Meertensdeskundigen is ingedeeld als een adresnaam. De daarbij behorende omschrijving is echter zo algemeen en niet Heijstek specifiek dat het geen aanknopingspunten biedt voor het onderzoek. Weliswaar staat er letterlijk “dat de bakermat van de familie gezocht moet worden op een plek die ooit een heide was. (...)” maar deze omschrijving kom je ook tegen bij familienamen zonder dat daar de letters “ei’ of ‘ij” er in voorkomen.

 

Met dank aan Meertens is er verder gespeurd waarbij de schrijfwijze Heysteckx in aanvang het uitgangspunt is geweest. Daarbij hardop afvragend of er een verband zou zijn tussen een boerenhoeve of een akker of mogelijk een buurtschap in de omgeving van Bergeijk en Hapert. Nu komt de naam Heijstek al sinds 1427 veelvuldig voor rondom Hapert en Bergeijk in de provincie Brabant. Dus waarom niet in die omgeving gezocht naar informatie die de naamsoorsprong zou kunnen verklaren?

 

Gebruikmakend van de toegang tot de cijns- en schepenboeken van Bergeijk is daarin gezocht of er iets te vinden is dat deze veronderstelling zou ondersteunen.

Op verschillende bladzijden (folio’s) staan omschrijvingen die verleiden de daar gelezen woorden aan onze familienaam te verbinden. Een voorbeeld: op folio 16v van het Bergeijkse Cijnboek Coenen staat onder meer dat ene “Jan van woensel voor Alen Jan grieten dochter van Steensel onderpant een stuck lants ost eenen bocht geheeten de steck, deen sijde aen goyert meeus erffve …..”. Slaat deze “steck” op de tweede lettergreep van onze familienaam? Een bocht die “de steck” wordt genoemd is best wel interessant, het zou zo maar kunnen dat Jan Heysteck daar heeft gewoond. Maar het is vooralsnog speculatief.

In het Cijnboek de Hertog (Bergeijk) is op folio 35v1 te lezen “Huibert Dirk Huiben woonende tot rythoven besit een acker gen den heyligen gheestecker gelegen in de ecker tusschen rythoven ende westerhoven groot ontrent twee loopen beyde sijden aen erve de kynder Jacob cornelis deen eynde aen erve peeter neelen ende dander eynde aen erve marten van hersel”. Natuurlijk valt het oog meteen op de tweede lettergreep van Geestecker. Zou je hier Heysteck mogen lezen?

 

Helaas, als je minder vertrouwd bent met het Brabantse dialect moet je daarbij zeer voorzichtig zijn. De Heilige Gheestecker is de in ‘t dialect geschreven benaming voor de Heilige Geestakker. De Tafel van de Heilige Geest was in de middeleeuwen de armenzorg van de kerk, tegenwoordig diaconie genoemd. De benaming verwijst naar goederen die eigendom waren van Tafel van de Heilige Geest en in dit geval naar een specifieke akker die in het bezit was van de armenzorg. De betrokken akker uit Bergeijk stamt uit de negende eeuw is het bouwland dat gebruikt werd om de armen te voeden. In het zuiden van het oude hertogdom Brabant wordt geregeld gesteld dat rond het gebruik van de dorpsakkers in de zogenoemde dorpskeurboeken regels waren opgesteld. Akkernamen komen in de cijnskring Helmond frequent voor, zowel met voor- als achtervoegsels, met persoons-, flora- en faunanamen, in dit geval was de persoon de Tafel van de Heilige Geest en die heeft weinig tot niets met Heysteck te maken.

Jammer, maar dit spoor was weliswaar interessant om te onderzoeken, maar levert geen afdoende bewijs.

 

Het bos Heijstek

Henk Weijers, een relatie die wil meedenken, wees ons op de naam Heystuk (Heystuc, Heistuk) waarbij “stuk” staat voor een perceel land. Hij leverde de volgende teksten:

Land dat Heystuc ter plaetse genaemt Wijbossche 1400 (BP 1181); land ’t Heijstuc in tWybosch 1453 (BP 1223); een stuk land genaamd t Heijstucken 1500 (PAS 417); aent Elschot geheiten dat Heijstuck 1546 (RA 43).

Stuk betekent "perceel land". De grafie stuk (stuck) reflecteert aan de morfologische umlaut als meervoudsaanduiding: stokken = stuk. In de benaming "heistuk", voorkomend in boven omschreven periode, kan de herinnering voortleven aan vroeger bos, of hei, dat bij het rooien nog boomstronken zijn blijven staan (Zonhoven, 604,605).

Het is verre van zeker maar misschien betekent onze naam: “een stuk land vroeger bos, of hei, waarbij na het rooien boomstronken zijn blijven staan”. Ook hier geldt weer dat er geen fundamenteel bewijs is gevonden.

De naam Heistuk komt heden ten dage nog wel voor als een adres in Ulvenhout. Waarvan acte.

 

Heijstek in Zeeland

Hoewel de oorsprong van de Heijstekfamilie in het Noord-Brabantse ligt en de verklaring van de naam zeer waarschijnlijk daar gevonden kan worden, is toch niet voorbij gegaan aan de Zeeuwse familietak. Uiteindelijk weet je nooit wat je aan informatie mist als je er geen aandacht aan geeft. Op de website www.naamkunde.net is het Woordenboek van de familienamen in Zeeland te vinden. Blijkbaar hebben de samenstellers van dit overzicht zich door informatie van Meertens laten beïnvloeden. Achter de naam Heijstek staat als verklaring plaats op de hei?. Het vraagteken zal er niet voor niets zijn gezet. Voor ons een bevestiging dat het niet bruikbare informatie is.

 

Namen die beginnen met Heij

Piet Heistek, die veel onderzoek heeft gedaan naar de oorsprong van de familienaam heeft een lijst opgesteld van familienamen die met “Heij” beginnen. Bij hem leeft de overtuiging dat in deze opsomming wel eens de oplossing zou kunnen liggen. Gezocht in de registers van het Het Meertens Instituut wordt een lijst gepresenteerd van 291 namen die beginnen met “Heij’. Klik hier om de lijst te bekijken. Overigens, in de lijst van Piet Heistek komen oude familienamen voor die mogelijk zijn uitgestorven, althans zij komen in de Meertens-registers niet meer voor. Gezocht binnen Meertens naar namen die beginnen met “Hey” levert nog eens 196 treffers op. Al met al een bron waaraan nog veel tijd besteed kan worden.

 

Heistek een driesprong

 

Als we in de tekst van Henk Weijers het woord “stokken” lezen, doet dat ook denken aan een artikel dat in het jaar 1862 in het Algemeen Handelsblad werd gepubliceerd. Daarin wordt in een redactioneel artikel melding gemaakt van een werkongeval tijdens de bouw van de spoorwegbrug over de IJssel bij Zwolle. Letterlijk schrijft de redacteur: “Enige werklieden waren bezig een zogenaamd heistek of driesprong, die dienen voor een heiblok, op te zetten”. Wat er toen gebeurde is in deze casus niet relevant, wel de beschrijving “heistek of driesprong”. Wat zegt Van Dale hierover? Heistek komt daar niet in voor. Wel Heischalk tegen met als betekenis: “het toestel palen waartussen het heiblok hangt”. Maar wetende dat onze familienaam al in de vijftiende eeuw voorkwam en wellicht al (veel) eerder in een tijd dat men het woord heiblok beslist niet kende, zou het te ver gaan onze geslachtsnaam hieraan te verbinden.

 

 

Nu Van Dale in beeld is, is meteen gekeken bij “stek”, de tweede lettergreep van onze naam. Dat levert veel informatie op waarbij het plekje in een rotte appel het minst aanspreekt. Verder niets bruikbaars.

Van Dale’s Idioom Woordenboek en Etymologisch woordenboek bieden geen soelaas. Net zo min als het Historisch woordenboek.

 

Toponiem

Al eerder is het gebruik van een toponiem aangehaald om daar een familienaam aan te ontlenen. Bekend is dat het woord heij in de Middeleeuwen werd gebruikt om hooi aan te duiden en een plaats ook wel een stek wordt genoemd.

Terug naar Budel Hapert, een streek met bossen en kleine akkertjes maar ook een omgeving waar veel hooi werd en wordt verbouwd. Ligt hier dan de verklaring voor onze familienaam? Als we aan het Engelse woord Haystack denk met als betekenis hooiberg respectievelijk plaats waar hooi wordt bewaard, dan wordt de verleiding groot de oorsprong van onze familienaam hiermee te verklaren. Echter dat gaat wel erg ver. Overigens, de boeren staken vroeger hun hooi op een driepoot van stokken! Maar ook hier geldt nog steeds dat we te maken hebben met veronderstellingen en niets meer dan dat. Of hebben wij als familieonderzoekers toch voldoende autoriteit aan deze constatering het ontstaan van onze geslachtsnaam te verbinden?

 

Meer vanwege nieuwsgierigheid en zeker niet vanuit de gedachte dat we daar een bruikbare aanwijzingen zouden vinden, is er ook gekeken op de British Surnamens website. Volgens dat instituut komt de familienaam Haystack niet in de UK voor. Net zo min als in Nederland (volgens Meertens).

 

 

Voorkom tunnelvisie

Het doen van onderzoek naar de oorsprong van onze mooie familienaam is een interessante activiteit. In veel richtingen is er onderzoek gedaan. Het gevaar bestaat dat onderzoekers zich laten leiden door de wens de naam voor eens en voor altijd te verklaren. Tijdens de vele uren die hieraan door meerdere personen is besteed, zijn we er achter gekomen dat de verleiding altijd aanwezig is om oppervlakkige conclusies te trekken. Het gevaar van tunnelvisie ligt hierbij op de loer. Daarvoor moet worden gewaakt.

Hebben onze voorouders bij het kiezen van de naam Heijstek gedacht aan een hooischelf, een driesprong, een plaats waar ooit heide groeide, een plek waar een bos heeft gestaan? Of aan iets geheel anders wat wij nu nog niet op het netvlies hebben?

Vooralsnog blijft de herkomst van onze achternaam een mysterie, en dat is voor dit moment mooi genoeg. Waarom zou je een mysterie oplossen? Als je dat doet ben je het kwijt. En juist dit mysterie is nu net dat wat ons Heijstekken aan elkaar bindt. Of heeft een van onze lezers een mooie suggestie? Zo ja, laat het ons dan weten.

 

Om het deftig af te sluiten: we wachten of serendipiteit (gelukkig toeval) op ons pad komt en we de naamsverklaring zomaar in de schoot krijgen geworpen.

 

 

Interessante websites om te bezoeken:

https://home.scarlet.be/~tsd22610/PLON.htm

https://www.wazamar.org/genealogie-a-z/a-z/familienaam.htm

 

Naschrift

Voor deze publicatie is in belangrijke mate gebruik gemaakt van informatie voortgekomen uit naamonderzoek dat verricht is door Piet Heistek uit Zaandijk.Zonder zijn bijdrage zou deze publicatie niet to stand zijn gekomen.

 
 
 
 

Plaats reactie


Beveiligingscode
Vernieuwen